Một quỹ học bổng nhỏ cho trường cũ hay cho làng nên bắt đầu từ ba thứ: một nhóm người cam kết góp đều đặn dù ít, một quy chế ngắn ghi rõ trao cho ai và ai quyết định, và một người giữ sổ minh bạch được cả nhóm tin. Có đủ ba thứ đó rồi mới tính chuyện kêu gọi rộng hay trao những suất lớn.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Trợ. Ở nhiều làng quê Việt Nam, quỹ khuyến học đã có từ lâu, gắn với dòng họ, với hội đồng hương. Hôm nay mình nói với những ai đang muốn tự tay dựng một quỹ như vậy, nhất là các nhóm cựu học sinh muốn trả ơn trường cũ.
Bắt đầu từ mục đích, không bắt đầu từ số tiền
Câu hỏi đầu tiên không phải là góp được bao nhiêu, mà là quỹ muốn giúp ai làm gì. Giúp học sinh nghèo không bỏ học giữa chừng. Khuyến khích học sinh giỏi thi vào đại học. Hỗ trợ con em làng đi học nghề. Mỗi mục đích dẫn tới cách trao khác nhau.
Một quỹ nhỏ không nên ôm nhiều mục đích. Với số tiền khiêm tốn, chọn một việc và làm cho tới nơi có tác dụng hơn rải đều mỗi thứ một chút.
Hãy hỏi chính nhà trường hoặc người trong làng: ở đây học sinh đang gặp khó ở chỗ nào. Có khi câu trả lời bất ngờ, như thiếu xe đạp đi học xa, thiếu tiền ăn trưa bán trú, chứ không phải thiếu tiền học phí.
Viết mục đích thành một hai câu ngắn. Câu đó sẽ là kim chỉ nam cho mọi quyết định sau này, và là thứ bạn nói với người góp quỹ.
Góp quỹ: đều đặn quan trọng hơn lớn
Nhiều quỹ bắt đầu bằng một buổi họp lớp hào hứng, mỗi người góp một khoản, rồi năm sau không ai nhắc. Quỹ trao được một lần rồi cạn.
Cách bền hơn là mời mỗi người cam kết một khoản nhỏ đều đặn, mỗi năm hoặc mỗi tháng. Giả sử ba mươi người, mỗi người góp một khoản vừa sức mỗi năm, quỹ có một dòng tiền ổn định để trao học bổng hằng năm mà không phải xin lại từ đầu.
Có quỹ chọn cách giữ một khoản gốc và chỉ trao phần sinh lời. Cách này bền nhưng cần số gốc đủ lớn và người quản lý hiểu việc gửi tiết kiệm an toàn. Với quỹ mới, trao trực tiếp từ tiền góp hằng năm thường đơn giản hơn.
Hãy có danh sách người góp, số tiền, ngày nhận, công khai cho cả nhóm. Người góp nhìn thấy tên mình trong danh sách sẽ nhớ góp tiếp năm sau.
Một quy chế ngắn mà đủ
Quy chế không cần dài, một hai trang là đủ, nhưng phải trả lời những câu sẽ gây tranh cãi nếu bỏ trống: ai được xét, tiêu chí gì, mỗi suất bao nhiêu, ai quyết định, bao giờ trao, ai giữ tiền, công khai thế nào.
Ai quyết định là câu quan trọng nhất. Một hội đồng xét gồm vài người, có đại diện nhà trường, có người góp quỹ, có người hiểu hoàn cảnh địa phương, sẽ công bằng hơn một người quyết.
Ghi rõ cách xử lý xung đột lợi ích. Nếu con cháu của thành viên hội đồng nộp hồ sơ, người đó không tham gia xét hồ sơ ấy. Điều này nghe khắt khe nhưng giữ cho quỹ khỏi tiếng xấu.
Quy chế nên được cả nhóm đọc và đồng ý trước khi trao suất đầu tiên. Sửa quy chế sau khi đã có tranh cãi khó hơn rất nhiều.
Giữ tiền và giữ sổ
Tiền quỹ nên nằm trong một tài khoản riêng, không lẫn với tiền cá nhân của bất kỳ ai. Nếu một người đứng tên tài khoản, nên có ít nhất một người khác cùng theo dõi sao kê.
Sổ sách ghi mọi khoản thu, mọi khoản chi, có chứng từ. Mỗi năm một lần, gửi báo cáo cho tất cả người góp: đã thu bao nhiêu, đã trao cho bao nhiêu em, còn lại bao nhiêu.
Với quỹ gắn với nhà trường, hãy hỏi trường xem họ có quy định gì về việc tiếp nhận và trao học bổng. Với quỹ của làng, của hội đồng hương, nên báo cho chính quyền xã để được hướng dẫn nếu quỹ lớn dần. Quy định cụ thể có thể khác nhau tuỳ hình thức, nên hỏi đúng nơi.
Người giữ sổ là vị trí đáng quý nhất trong quỹ. Hãy cảm ơn họ, và nên có người thay thế được đào tạo sẵn, vì một quỹ chỉ phụ thuộc vào trí nhớ của một người sẽ gặp khó khi người đó bận hay đi xa.
Trao học bổng và giữ quỹ qua nhiều năm
Buổi trao học bổng nên đơn giản, ấm áp, tôn trọng các em. Không cần sân khấu lớn, không cần các em đứng lên kể khổ. Một lời động viên, một phong bì, có khi thêm một bữa ăn chung là đủ.
Hãy giữ liên lạc với các em đã nhận. Biết em đó học tới đâu, có cần giúp thêm không. Nhiều quỹ có những người nhận học bổng năm xưa nay quay lại góp quỹ, và đó là vòng tròn đẹp nhất.
Mỗi vài năm, nhìn lại: quỹ có còn giúp đúng mục đích không, nhu cầu ở trường ở làng có thay đổi không. Quy chế có thể cần điều chỉnh.
Một quỹ nhỏ sống được hai mươi năm làm được nhiều điều hơn một quỹ lớn sống hai năm. Kiên trì là thứ tài sản lớn nhất của quỹ khuyến học.
Câu hỏi thường gặp
Quỹ học bổng nhỏ có cần đăng ký với cơ quan nhà nước không?
Tuỳ quy mô, hình thức và cách vận động, yêu cầu có thể khác nhau. Hãy hỏi chính quyền xã phường hoặc cơ quan quản lý giáo dục địa phương để được hướng dẫn cho đúng.
Mỗi suất học bổng nên bao nhiêu tiền?
Tuỳ khả năng quỹ và nhu cầu thực tế của học sinh ở địa phương. Nhiều quỹ chọn số suất ít nhưng đủ giúp một việc cụ thể, như trọn học phí hay tiền ăn bán trú một năm.
Nên trao bằng tiền mặt hay hiện vật?
Tiền mặt linh hoạt hơn, hiện vật như xe đạp, sách vở đảm bảo dùng đúng việc. Có thể kết hợp tuỳ mục đích của quỹ và hoàn cảnh của từng em.
Người góp quỹ ở xa có tham gia được không?
Hoàn toàn được, qua chuyển khoản vào tài khoản riêng của quỹ. Điều quan trọng là gửi báo cáo định kỳ để họ yên tâm về cách dùng tiền.
Quỹ có nên nhận tài trợ từ doanh nghiệp không?
Có thể, nếu doanh nghiệp đó phù hợp với tinh thần của quỹ và không đòi hỏi điều kiện ảnh hưởng tới việc xét chọn công bằng. Ghi rõ khoản tài trợ trong sổ và báo cáo.
