Sau một trận bão lũ, gửi tiền cho những nhóm đáng tin đang có mặt ở hiện trường thường linh hoạt và hiệu quả hơn gửi hàng, vì họ biết chính xác bà con đang cần gì và có thể mua tại chỗ hoặc gần đó. Hàng hoá chỉ nên gửi khi đã chắc chắn đúng nhu cầu, có người nhận và phân phối, và chi phí chở tới không vượt quá giá trị của chính món hàng.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Trợ. Mỗi mùa mưa bão, hình ảnh những chuyến xe chở hàng cứu trợ nối đuôi nhau về miền Trung làm ai cũng ấm lòng. Nhưng những người làm cứu trợ lâu năm cũng kể về những kho hàng ế, quần áo cũ chất đống, mì gói ăn không hết. Hôm nay mình bàn cách để lòng tốt đi đúng chỗ.
Vì sao tiền thường linh hoạt hơn hàng?
Nhu cầu sau thiên tai thay đổi rất nhanh. Ngày đầu cần nước sạch, đồ ăn liền, thuốc men, áo phao. Một tuần sau cần dọn bùn, sửa nhà, giống cây, sách vở cho các em đi học lại. Hàng gửi đi theo cảm tính thường đến lúc nhu cầu đã đổi.
Tiền thì người ở hiện trường có thể dùng đúng vào thứ đang cần ngay lúc đó. Họ biết hộ nào mất gì, thứ gì đang thiếu.
Mua tại chỗ hoặc ở vùng lân cận còn giúp tiền chảy vào kinh tế địa phương, giúp những người buôn bán nhỏ cũng đang khó khăn sau thiên tai đứng dậy.
Chi phí vận chuyển hàng từ xa có khi rất lớn, đặc biệt khi đường sá bị chia cắt. Có những chuyến hàng mà tiền xe, tiền xăng bằng cả giá trị hàng.
Tiền cũng gọn: không cần kho, không cần người bốc vác, không lo hư hỏng. Với những nhóm ở hiện trường vốn đã thiếu người, bớt được một việc là thêm được sức cho việc chính.
Khi nào gửi hàng là đúng?
Hàng hoá vẫn có chỗ đúng của nó. Khi vùng bị cô lập, chợ không còn hàng, tiền không mua được gì, thì đồ ăn, nước uống, thuốc men mang từ ngoài vào là thiết yếu.
Khi một nhóm ở hiện trường đưa ra danh sách cụ thể những thứ đang cần, với số lượng cụ thể, thì gửi đúng danh sách đó là hợp lý.
Khi bạn có sẵn thứ mà vùng lũ thiếu và khó mua tại chỗ, như máy bơm, máy phát điện, thuốc chuyên dụng, gửi hàng có giá trị hơn gửi tiền.
Điều quan trọng là có người nhận rõ ràng ở đầu kia, có kế hoạch phân phối. Hàng gửi tới mà không ai nhận sẽ nằm ở ủy ban xã, ở nhà văn hoá, rồi hỏng.
Trước khi gửi, gọi một cuộc điện thoại cho người nhận để xác nhận lại. Nhu cầu đã đổi từ hôm qua tới hôm nay là chuyện rất thường trong những ngày sau lũ.
Những món hàng nên tránh gửi
Quần áo cũ là món được gửi nhiều nhất và thường thừa nhất. Phần lớn không vừa, không hợp, phải phân loại mất nhiều công, cuối cùng có khi phải bỏ đi. Nếu muốn gửi, chỉ gửi đồ sạch, còn tốt, đã phân loại theo cỡ, và khi có nơi yêu cầu.
Đồ ăn dễ hỏng, đồ cần nấu kỹ khi người dân không còn bếp, không còn chất đốt, cũng không giúp được nhiều.
Thuốc không có hướng dẫn, thuốc đã gần hết hạn, thuốc kê đơn không có người chuyên môn phát, có thể gây hại. Thuốc nên đi qua cơ sở y tế hoặc nhóm có người làm y.
Những món quà kiểu biểu tượng, như tấm bằng, băng rôn ghi tên đoàn, không giúp gì cho người đang mất nhà.
Mì gói cũng là một món hay bị dồn quá nhiều. Nó tiện trong vài ngày đầu, nhưng ăn liên tục nhiều tuần thì không tốt cho trẻ nhỏ và người già. Sau giai đoạn đầu, gạo, rau, đồ khô đa dạng có ích hơn.
Chọn nhóm nào để gửi tiền?
Gửi tiền đặt niềm tin vào người nhận, nên chọn nhóm cẩn thận. Ưu tiên các tổ chức có tư cách tiếp nhận cứu trợ hợp pháp, các nhóm đã hoạt động lâu ở vùng đó, có quan hệ với chính quyền và người dân địa phương.
Xem họ có tài khoản riêng, có công khai sao kê, có báo cáo sau các đợt trước không. Một nhóm làm cứu trợ đều đặn qua nhiều năm và luôn báo cáo là dấu hiệu tốt.
Cẩn thận với những lời kêu gọi xuất hiện đột ngột, không rõ người đứng ra, dùng tài khoản cá nhân, dồn dập hình ảnh đau thương. Lợi dụng thiên tai để lừa đảo là chuyện đã xảy ra.
Nếu chưa chắc, gửi qua những kênh chính thức của chính quyền hoặc các tổ chức lớn có trách nhiệm giải trình. Có thể kém linh hoạt hơn, nhưng an toàn hơn.
Bạn cũng có thể hỏi người quen đang sống ở vùng bị ảnh hưởng xem nhóm nào đang thật sự có mặt và làm tốt. Lời giới thiệu từ người tại chỗ thường đáng tin hơn những bài đăng lan truyền.
Đừng quên giai đoạn sau cứu trợ
Tiền và hàng đổ về nhiều nhất trong vài ngày đầu, khi tin tức còn nóng. Rồi nhanh chóng nguội đi. Nhưng giai đoạn khó nhất của người dân thường là vài tháng sau: nhà cần sửa, ruộng cần gieo lại, các em cần sách vở, người lớn cần sinh kế.
Một khoản dành cho giai đoạn phục hồi có thể giúp nhiều hơn một khoản gửi trong cơn sốt ban đầu. Nhiều nhóm làm cứu trợ có chương trình riêng cho giai đoạn này mà ít người để ý.
Hãy cân nhắc chia đóng góp: một phần cho cứu trợ khẩn cấp, một phần dành cho phục hồi sau đó vài tháng.
Và nếu có thể, đóng góp cho những việc giúp vùng đó chống chịu tốt hơn trong mùa bão năm sau: nhà an toàn, hệ thống cảnh báo, kỹ năng sơ cứu cho người dân. Đó là những khoản ít ai chú ý nhưng có giá trị lâu dài.
Câu hỏi đáng giữ trong đầu mỗi mùa mưa bão là: khi các ống kính đã rời đi, ai còn ở lại với bà con, và mình có thể đứng sau những người đó không.
Câu hỏi thường gặp
Có nên gửi quần áo cũ cho vùng lũ không?
Chỉ nên gửi khi có nơi yêu cầu cụ thể, đồ sạch, còn tốt và đã phân loại theo cỡ. Gửi tràn lan thường thành gánh nặng cho người ở hiện trường.
Gửi tiền cứu trợ qua đâu cho an toàn?
Ưu tiên tổ chức có tư cách tiếp nhận hợp pháp, nhóm hoạt động lâu ở vùng đó, có tài khoản riêng và công khai sao kê. Tránh tài khoản cá nhân không rõ người đứng tên.
Tự chở hàng đi cứu trợ có nên không?
Có thể, nếu đã liên hệ trước với người nhận ở địa phương, biết rõ nhu cầu và đường đi an toàn. Tự đi mà không phối hợp dễ gây ùn tắc và phát không đúng người.
Thuốc men có nên gửi cùng hàng cứu trợ?
Nên đi qua cơ sở y tế hoặc nhóm có người làm chuyên môn. Thuốc không hướng dẫn, gần hết hạn hay thuốc kê đơn phát tự do có thể gây hại.
Ngoài khẩn cấp còn có thể giúp gì?
Giai đoạn phục hồi sau vài tháng rất cần sửa nhà, giống cây, sách vở, sinh kế. Đóng góp cho những việc giúp vùng đó chống chịu tốt hơn mùa sau cũng rất có giá trị.
