Một dự án sống nhờ một nhà tài trợ duy nhất thì sẽ dừng đúng vào ngày người đó đổi ưu tiên, dù dự án đang làm tốt tới đâu. Đa dạng nguồn quỹ nghĩa là dựng cho dự án nhiều chân đứng: vài nhà tài trợ tổ chức, một nhóm cá nhân ủng hộ đều đặn, đóng góp của chính cộng đồng hưởng lợi, và nếu được thì một phần thu nhập tự làm ra.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Trợ. Nghe thì ai cũng đồng ý, nhưng trên thực tế nhiều nhóm vẫn dồn hết sức vào một nguồn lớn vì nó tiện. Hôm nay mình bàn vì sao điều đó nguy hiểm, và làm sao xây thêm chân đứng mà nhóm nhỏ vẫn kham nổi.
Vì sao một nguồn lớn lại là rủi ro lớn?
Nhà tài trợ thay đổi vì những lý do không liên quan gì tới bạn. Công ty đổi người lãnh đạo, quỹ đổi chiến lược sang lĩnh vực khác, kinh tế khó khăn nên cắt bớt chi. Bạn có thể làm đúng mọi thứ mà vẫn mất nguồn.
Khi một nguồn chiếm gần hết ngân sách, nó còn kéo theo một rủi ro âm thầm hơn: dự án dần uốn mình theo ý nhà tài trợ. Họ muốn đổi trọng tâm, bạn khó nói không, vì nói không là mất tất cả.
Người làm trong nhóm cũng sống trong lo âu. Mỗi lần gia hạn tài trợ là một lần cả nhóm nín thở. Năng lượng dành cho người hưởng lợi bị tiêu bớt vào nỗi lo đó.
Đa dạng nguồn không xoá được rủi ro, nhưng biến một cú sập thành một cú vấp. Mất một nguồn trong bốn nguồn là khó khăn, mất nguồn duy nhất là đóng cửa.
Những loại nguồn có thể kết hợp
Nguồn thứ nhất là nhà tài trợ tổ chức, gồm quỹ, doanh nghiệp, chương trình hỗ trợ. Họ cho khoản lớn nhưng đòi hồ sơ, báo cáo và thường có thời hạn.
Nguồn thứ hai là cá nhân ủng hộ. Mỗi người cho ít, nhưng một nhóm người ủng hộ đều đặn mỗi tháng tạo ra dòng tiền ổn định, ít ràng buộc. Đây là nguồn bền nhất mà nhiều nhóm Việt Nam còn bỏ ngỏ.
Nguồn thứ ba là đóng góp của chính cộng đồng hưởng lợi: ngày công, vật liệu địa phương, một khoản nhỏ từ hội phụ huynh. Nó không chỉ là tiền, nó là dấu hiệu người dân coi dự án là của mình.
Nguồn thứ tư là thu nhập tự tạo, như bán sản phẩm do người hưởng lợi làm ra, thu phí dịch vụ ở mức hợp lý với người có khả năng trả. Nguồn này khó nhất và cần suy nghĩ kỹ để không lệch mục đích ban đầu.
Bắt đầu xây chân đứng thứ hai thế nào?
Đừng cố làm cả bốn cùng lúc. Một nhóm nhỏ làm thế sẽ kiệt sức. Hãy nhìn xem nguồn nào gần với điều mình đã có nhất.
Nếu dự án của bạn có nhiều người theo dõi trên mạng hoặc nhiều người quen, nguồn cá nhân là bước tự nhiên. Bắt đầu bằng việc mời những người đã từng ủng hộ một lần trở thành người ủng hộ đều đặn, dù chỉ một khoản nhỏ mỗi tháng.
Nếu dự án gắn chặt với một làng, một trường, nguồn cộng đồng là bước tự nhiên. Hãy bàn với người dân xem họ có thể góp gì, kể cả không phải tiền.
Đặt mục tiêu khiêm tốn: trong một năm, nguồn thứ hai chiếm một phần nhỏ ngân sách. Nghe ít, nhưng đó là phần không ai lấy đi được khi nguồn lớn biến mất.
Mỗi nguồn cần một cách chăm sóc riêng
Đa dạng nguồn có một cái giá: mỗi nguồn cần một kiểu chăm sóc. Nhà tài trợ tổ chức cần báo cáo đúng mẫu, đúng hạn. Cá nhân ủng hộ cần những cập nhật ngắn, gần gũi, có hình ảnh và câu chuyện. Cộng đồng cần những buổi gặp mặt trực tiếp.
Nếu bạn dùng một kiểu cho tất cả, sẽ có nguồn bị bỏ đói. Gửi một bản báo cáo dày cho người ủng hộ cá nhân thì không ai đọc, gửi một tin nhắn vui vẻ cho quỹ thì bị coi là thiếu chuyên nghiệp.
Hãy phân công rõ trong nhóm ai lo nguồn nào. Không cần người chuyên trách, nhưng mỗi nguồn phải có một người nhớ tới nó.
Một bảng theo dõi đơn giản cũng giúp nhiều: tên nguồn, đã nhận bao nhiêu, lần liên lạc gần nhất, lần tới cần làm gì. Nhìn bảng là biết nguồn nào đang bị bỏ quên.
Đừng để đa dạng nguồn làm lệch mục đích
Có một cái bẫy khi chạy theo nhiều nguồn: mỗi nhà tài trợ muốn một thứ hơi khác, và dự án dần thành một đống hoạt động rời rạc để chiều lòng từng người. Đến lúc nào đó nhóm không còn trả lời được mình đang làm gì.
Cách giữ mình là viết ra rõ ràng sứ mệnh của dự án và những việc mình không làm. Mỗi khi có một nguồn mới, hỏi: nhận khoản này có kéo mình ra khỏi sứ mệnh không.
Thu nhập tự tạo là chỗ dễ lệch nhất. Một dự án dạy nghề cho người khuyết tật bắt đầu bán sản phẩm là tốt, nhưng nếu áp lực doanh số khiến nhóm chỉ nhận những người làm nhanh nhất, mục đích ban đầu đã bị đánh mất.
Đôi khi từ chối một nguồn tiền là quyết định đúng nhất mà một nhóm có thể làm cho sự bền vững của chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Một dự án nên có bao nhiêu nguồn quỹ?
Không có số chuẩn, nhưng nguyên tắc là không để mất một nguồn bất kỳ khiến dự án phải dừng hẳn. Với nhóm nhỏ, có được hai ba nguồn ổn định đã là một bước tiến lớn.
Người ủng hộ cá nhân đều đặn tìm ở đâu?
Thường bắt đầu từ những người đã từng ủng hộ một lần, người quen của thành viên nhóm và người theo dõi hoạt động. Mời họ cụ thể và cho họ thấy khoản nhỏ hằng tháng giúp được gì.
Tổ chức phi lợi nhuận có được bán sản phẩm không?
Nhiều mô hình có hoạt động tạo thu nhập, nhưng quy định cụ thể phụ thuộc vào hình thức pháp lý của tổ chức. Hãy hỏi cơ quan quản lý hoặc kế toán trước khi bắt đầu kinh doanh.
Đóng góp ngày công của người dân có được tính là nguồn quỹ không?
Có thể ghi nhận như đóng góp hiện vật hoặc đóng góp đối ứng, quy đổi theo mức công hợp lý ở địa phương. Nhiều nhà tài trợ đánh giá cao loại đóng góp này vì nó cho thấy sự tham gia thật.
Có nên nói với nhà tài trợ lớn là mình đang tìm thêm nguồn khác?
Nên, và thường họ đánh giá tích cực. Một dự án biết đa dạng nguồn cho thấy năng lực tổ chức và khả năng tồn tại sau khi khoản tài trợ của họ kết thúc.
