Giữ phẩm giá người nhận khi làm từ thiện nghĩa là xin phép trước khi chụp và trước khi đăng, không chụp vào lúc họ yếu đuối nhất, không phơi tên tuổi, địa chỉ và hoàn cảnh chi tiết lên mạng, và luôn tự hỏi bức ảnh này đang phục vụ người nhận hay đang phục vụ hình ảnh của người cho. Một bức ảnh có thể đi theo người nhận lâu hơn rất nhiều so với món quà.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Trợ. Ảnh là một phần không thể thiếu của từ thiện bây giờ: để báo cáo, để kêu gọi, để cảm ơn. Nhưng chính chiếc điện thoại trong tay người làm thiện nguyện cũng có thể làm tổn thương. Hôm nay mình bàn cách dùng nó cho tử tế.
Vì sao ảnh có thể làm tổn thương?
Hãy thử đặt mình vào chỗ người nhận. Bạn đang khó khăn, nhà dột, con ốm, có người tới cho quà. Rồi họ giơ máy lên chụp, bảo bạn cầm phong bì nhìn vào ống kính. Vài giờ sau, ảnh bạn đứng trước căn nhà tồi tàn có trên mạng, hàng nghìn người xem.
Có người không thấy phiền. Nhưng có người thấy xấu hổ, nhất là khi con cái họ đi học, bạn bè chúng thấy ảnh đó.
Ảnh trên mạng gần như không thể xoá hẳn. Một đứa trẻ được chụp lúc khóc vì đói có thể gặp lại bức ảnh đó khi đã lớn, trong những tình huống không ai muốn.
Thêm nữa, những bức ảnh nhấn vào sự thảm thương vô tình củng cố một hình ảnh người nghèo là bất lực, chỉ biết chờ, trong khi thật ra họ là những con người có sức chống chịu đáng nể.
Người nhận thường không dám từ chối khi bị chụp, vì họ đang nhận quà và ngại làm mất lòng. Chính vì vậy trách nhiệm hỏi và trách nhiệm dừng lại nằm ở phía người cầm máy.
Xin phép thật sự, không phải hình thức
Xin phép không chỉ là hỏi cho có trong lúc đã giơ máy lên. Hãy hỏi trước, giải thích ảnh sẽ dùng vào đâu, ai sẽ xem, và cho người ta quyền nói không mà không sợ mất phần quà.
Nói rõ: nếu cô chú không muốn chụp cũng không sao, quà vẫn là của cô chú. Câu đó quan trọng, vì nhiều người nhận nghĩ phải đồng ý mới được nhận.
Với trẻ em, cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, và cả sự đồng ý của chính em nếu em đủ lớn để hiểu.
Xin phép riêng cho việc đăng mạng công khai, khác với việc dùng ảnh trong báo cáo nội bộ cho nhà tài trợ. Hai việc khác nhau, mức độ phơi bày khác nhau.
Nếu sau này người nhận đổi ý và muốn gỡ ảnh, hãy gỡ ngay, không hỏi lý do. Đồng ý ngày hôm qua không có nghĩa là đồng ý mãi mãi.
Chụp thế nào, đăng thế nào?
Ưu tiên những khoảnh khắc cho thấy con người đang sống, đang làm: một bà cụ cười khi nhận gạo, các em đang đọc sách mới, người dân đang cùng sửa đường. Tránh những bức ảnh nhấn vào nước mắt, vết thương, sự túng quẫn.
Không nhất thiết phải có mặt người nhận trong ảnh. Ảnh hàng đã về kho, ảnh lớp học đã có mái mới, ảnh bàn tay đang trao nhận, đều kể được câu chuyện mà không phơi ai ra.
Khi đăng, không ghi đầy đủ họ tên, địa chỉ chính xác, tên bệnh, tình trạng gia đình. Đủ để người đọc hiểu, không đủ để người lạ tìm tới.
Với trẻ em, cân nhắc không để lộ mặt, hoặc chọn góc chụp từ phía sau, từ xa. Nhiều tổ chức lớn đã đặt quy tắc riêng cho ảnh trẻ em, bạn có thể học theo.
Hạn chế số người cầm máy trong một buổi trao. Mười chiếc điện thoại cùng giơ lên trước một gia đình làm buổi trao quà thành một buổi chụp hình, và người nhận thành người mẫu bất đắc dĩ.
Khi ảnh dùng để kêu gọi tiền
Ảnh kêu gọi có áp lực phải cảm động. Nhưng có thể cảm động mà vẫn tôn trọng. Một người mẹ đang chăm con trong bệnh viện, ánh mắt kiên cường, chạm lòng người không kém một bức ảnh khóc lóc.
Hỏi ý người trong ảnh về cách họ muốn được kể. Có người muốn được thấy như người đang chiến đấu, không phải như nạn nhân.
Khi chiến dịch kết thúc, cân nhắc gỡ bớt những ảnh nhạy cảm, nhất là ảnh trẻ em, thay vì để chúng nằm trên mạng mãi.
Và đừng dùng ảnh của người này để kêu gọi cho trường hợp khác. Đó là thiếu tôn trọng và cũng là thiếu trung thực.
Nếu chiến dịch thành công, hãy cho người trong ảnh biết nhờ họ mà bao nhiêu người đã chung tay. Họ đã cho câu chuyện của mình, họ xứng đáng được biết câu chuyện đó đã đi xa tới đâu.
Câu hỏi tự kiểm trước khi bấm đăng
Trước khi đăng một bức ảnh từ thiện, hãy tự hỏi vài câu. Nếu mình là người trong ảnh, mình có thấy thoải mái không. Nếu con mình là đứa trẻ trong ảnh, mình có muốn bức ảnh này trên mạng không.
Bức ảnh này giúp gì cho người nhận: kêu gọi thêm giúp đỡ cho họ, báo cáo minh bạch cho người góp. Hay chủ yếu giúp người đăng trông tốt đẹp?
Nếu câu trả lời làm bạn ngập ngừng, hãy chọn bức ảnh khác hoặc không đăng.
Làm từ thiện không cần chứng minh bằng ảnh có mặt người nghèo. Báo cáo minh bạch bằng số liệu, chứng từ, và những bức ảnh tôn trọng là đủ để người ta tin.
Có lẽ tiêu chuẩn đơn giản nhất là: hãy chụp người nhận như cách bạn muốn được chụp vào ngày khó khăn nhất đời mình.
Câu hỏi thường gặp
Có cần xin phép khi chụp ảnh người nhận từ thiện?
Cần, và xin phép thật sự, nói rõ ảnh dùng vào đâu, cho họ quyền từ chối mà không ảnh hưởng tới việc nhận quà. Với trẻ em cần sự đồng ý của cha mẹ.
Đăng ảnh trẻ em được giúp đỡ lên mạng có nên không?
Nên rất thận trọng. Chỉ đăng khi có sự đồng ý của cha mẹ, tránh lộ mặt nếu không cần, không kèm tên và địa chỉ, và tránh những hình ảnh làm tổn thương các em.
Không có ảnh thì báo cáo với người ủng hộ thế nào?
Có thể dùng ảnh hàng hoá, công trình, hoạt động không lộ mặt người nhận, kèm sao kê và chứng từ. Minh bạch không đòi hỏi phải phơi bày người được giúp.
Người nhận đồng ý chụp nhưng sau đó muốn gỡ ảnh thì sao?
Hãy gỡ ngay và cảm ơn họ đã cho biết. Quyền về hình ảnh của họ quan trọng hơn mục đích truyền thông của nhóm.
Ghi tên người nhận trong bài đăng có sao không?
Nên hạn chế, nhất là tên đầy đủ kèm địa chỉ và hoàn cảnh. Thông tin chi tiết có thể khiến họ bị làm phiền hoặc tổn thương về sau.
