Trao học bổng mà giữ được lòng tự trọng người nhận nghĩa là trao như một sự ghi nhận nỗ lực chứ không phải một lần ban ơn: không bắt các em đứng lên kể khổ trước đám đông, không chụp ảnh hay đăng mạng khi chưa được đồng ý, và trong lời nói nhắc tới cố gắng của các em nhiều hơn là nhắc tới cái nghèo.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Trợ. Nhiều người lớn lên trong khó khăn vẫn nhớ cảm giác đứng trên sân khấu cầm phong bì, nghe người dẫn chương trình đọc to hoàn cảnh gia đình mình. Có người nhớ nó như một niềm vui, có người nhớ như một vết xước. Hôm nay mình bàn cách để nó là niềm vui.
Vì sao cách trao quan trọng như số tiền?
Với người cho, buổi trao là lúc thấy được kết quả của việc mình làm, và là cơ hội để kêu gọi thêm người góp. Với người nhận, đó là một khoảnh khắc in sâu vào ký ức tuổi trẻ.
Một em học sinh nghèo thường đã phải chịu nhiều ánh nhìn thương hại. Nếu buổi trao học bổng thêm một lần nữa đặt em vào vị trí người đáng thương trước bạn bè, khoản tiền giúp được em về vật chất nhưng lấy đi một chút gì đó khác.
Ngược lại, một buổi trao làm em thấy mình được ghi nhận, được tin tưởng, có thể là động lực lớn hơn cả số tiền. Nhiều người kể rằng câu động viên của người trao còn nhớ mãi khi đã quên mất số tiền.
Vì vậy hãy nghĩ về buổi trao như nghĩ về chính học bổng: một phần của món quà, cần được làm cẩn thận.
Đừng bắt các em kể khổ
Ở nhiều buổi trao, người dẫn chương trình đọc hoàn cảnh từng em: bố mất sớm, mẹ đau ốm, nhà dột nát. Có nơi còn mời em lên chia sẻ, và em đứng khóc trước hàng trăm người. Khán giả xúc động, nhưng cái giá của sự xúc động đó do em trả.
Hoàn cảnh của các em đã được hội đồng biết khi xét hồ sơ. Không cần đọc lại trước đám đông. Thay vào đó, có thể giới thiệu em bằng điều em đang cố gắng: em đang học lớp mười một, mơ ước trở thành kỹ sư điện, mỗi tối vẫn dạy kèm cho em nhỏ hàng xóm.
Nếu muốn có lời chia sẻ, hãy hỏi trước em nào muốn nói, và để em tự chọn nói gì. Có em thích kể về ước mơ, có em chỉ muốn nói lời cảm ơn ngắn. Cả hai đều đáng quý.
Người cho cũng nên cẩn thận lời mình nói. Câu các em phải biết ơn nghe nặng nề. Câu các cô chú tin các em sẽ đi xa nhẹ nhàng mà sâu hơn nhiều.
Chụp ảnh, quay phim và đăng mạng
Ảnh là cần để báo cáo cho người góp quỹ, nhưng cách chụp và cách đăng có thể làm tổn thương. Ảnh em nhỏ gầy gò trước căn nhà dột, ảnh cận cảnh gương mặt đẫm nước mắt, được chia sẻ đi khắp nơi, sẽ theo em nhiều năm.
Hãy xin phép em và gia đình trước khi chụp và trước khi đăng. Với trẻ nhỏ, cần sự đồng ý của cha mẹ. Giải thích ảnh sẽ dùng ở đâu, và tôn trọng nếu họ từ chối.
Ưu tiên những bức ảnh vui, đứng thẳng, nhìn thẳng: các em cười cùng thầy cô, cầm sách vở mới, bắt tay người trao. Tránh những góc chụp nhấn vào sự nghèo khó.
Khi đăng, không cần ghi đầy đủ họ tên, địa chỉ, hoàn cảnh chi tiết. Một bài viết về buổi trao vẫn có thể ấm áp mà không biến các em thành nhân vật của một câu chuyện buồn trên mạng.
Buổi trao giản dị mà ấm
Không cần sân khấu lớn, không cần băng rôn dài. Một căn phòng ở trường, nhà văn hoá thôn, có hoa, có nước, có thầy cô và phụ huynh là đủ ấm.
Có thể trao cùng lúc cho tất cả các em thay vì gọi từng em lên giữa hội trường, để không ai cảm thấy bị soi. Hoặc trao riêng từng em trong một không gian nhỏ hơn.
Mời phụ huynh tham dự nếu được, để họ cùng vui. Nhưng cũng đừng bắt phụ huynh đứng lên cảm ơn, nhiều người rất ngại.
Một bữa ăn chung đơn giản sau buổi trao thường là phần các em nhớ nhất. Ngồi cùng bàn, người trao và người nhận nói chuyện như những người bình thường, không còn khoảng cách sân khấu.
Đồng hành sau khi trao
Học bổng không kết thúc ở phong bì. Một cuộc gọi hỏi thăm sau vài tháng, một lời chúc trước kỳ thi, một tin nhắn khi em đỗ đại học, đó là thứ khiến các em cảm thấy có người tin mình thật sự.
Nếu quỹ có điều kiện, có thể kết nối các em với một người lớn làm cùng ngành em mơ ước, để em có người hỏi han. Những mối quan hệ như vậy có giá trị lâu hơn tiền.
Đừng biến việc đồng hành thành giám sát. Các em không nợ quỹ báo cáo về đời mình. Nếu em không giữ liên lạc, hãy tôn trọng.
Và nếu nhiều năm sau, một em quay lại góp quỹ hay ngồi vào hội đồng xét, đó là dấu hiệu chắc chắn nhất rằng buổi trao năm xưa đã được làm đúng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đọc hoàn cảnh người nhận khi trao học bổng?
Không nên đọc chi tiết hoàn cảnh trước đám đông. Hãy giới thiệu các em bằng nỗ lực và ước mơ, còn hoàn cảnh chỉ hội đồng cần biết.
Đăng ảnh học sinh nhận học bổng lên mạng có cần xin phép?
Cần, và với trẻ em phải có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ. Nên tránh ghi đầy đủ họ tên và địa chỉ kèm hoàn cảnh để bảo vệ các em.
Trao học bổng tại nhà hay tại trường thì tốt hơn?
Tuỳ hoàn cảnh. Trao tại trường tạo không khí chung vui; trao riêng tại nhà hoặc trong phòng nhỏ hợp với những em ngại đông người. Có thể hỏi ý các em trước.
Người nhận không muốn ai biết mình nhận học bổng thì sao?
Hãy tôn trọng mong muốn đó. Có thể trao kín và chỉ ghi nhận trong sổ sách nội bộ, báo cáo với người góp quỹ bằng con số chung mà không nêu tên.
Có nên yêu cầu người nhận viết thư cảm ơn?
Có thể gợi ý nhẹ nhàng, nhưng không nên bắt buộc. Một lá thư tự nguyện có giá trị hơn nhiều lá thư viết vì được yêu cầu.
