Kiệt sức trong việc thiện nguyện thường lộ ra qua sự mệt mỏi kéo dài không hết dù đã ngủ, dễ cáu gắt, mất hứng với việc từng làm mình vui, và cảm giác làm mãi vẫn không đủ. Cách vượt qua là chia bớt việc, đặt giới hạn rõ ràng, nghỉ ngơi thật sự, nói chuyện với người mình tin, và tìm tới bác sĩ hay chuyên gia tâm lý khi tình trạng kéo dài hoặc nặng hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Trợ. Người làm thiện nguyện thường là những người giàu lòng trắc ẩn nhất, và chính vì vậy họ dễ quên chăm sóc mình. Hôm nay mình muốn nói với họ, và với những ai đang làm cùng họ, về một chuyện ít được nhắc tới.
Những dấu hiệu nên để ý
Kiệt sức không đến trong một ngày. Nó tích dần qua nhiều tháng. Dấu hiệu đầu tiên thường là mệt mỏi không hết dù đã nghỉ, sáng dậy thấy nặng nề khi nghĩ tới công việc của nhóm.
Rồi tới cáu gắt: với đồng đội, với người hưởng lợi, có khi với cả người cho. Những điều trước đây thấy bình thường giờ làm mình khó chịu.
Mất cảm hứng: việc từng làm mình vui giờ chỉ còn là nghĩa vụ. Có người bắt đầu thấy hoài nghi, nghĩ mọi việc mình làm đều vô ích.
Có người thấy cảm xúc tê liệt khi nghe những câu chuyện đau lòng, điều mà người trong nghề gọi là mệt mỏi vì lòng trắc ẩn. Có người mất ngủ, ăn uống thất thường, đau đầu, đau dạ dày.
Những dấu hiệu này không có nghĩa là bạn yếu đuối hay không đủ tốt. Chúng chỉ có nghĩa là bạn đã cho đi nhiều hơn những gì mình được nạp lại.
Vì sao người làm tốt lại dễ kiệt sức?
Công việc thiện nguyện không bao giờ hết. Luôn còn một hoàn cảnh nữa, một vùng nữa, một em nữa. Người có trách nhiệm dễ cảm thấy nếu mình dừng lại thì có người sẽ thiệt.
Nhiều nhóm thiện nguyện dựa vào vài người cốt cán gánh phần lớn việc, làm thêm ngoài giờ làm chính, không lương, không có người thay.
Thêm vào đó là áp lực từ bên ngoài: những lời nghi ngờ trên mạng, những câu hỏi về tiền, những lần bị hiểu lầm. Người làm thật lòng thấy tổn thương sâu.
Và văn hoá thiện nguyện đôi khi đề cao sự hy sinh, khiến người làm ngại nói mình mệt, sợ bị coi là không đủ tâm.
Còn một lý do ít được nói tới: người làm thiện nguyện tiếp xúc với nỗi đau của người khác liên tục, nhưng hiếm khi có ai hỏi han nỗi đau đó đã đọng lại trong họ ra sao. Không ai trút ra thì nó cứ tích dần.
Chia việc và đặt giới hạn
Một nhóm bền vững không phụ thuộc vào một người. Hãy nhìn lại xem ai đang gánh nhiều nhất, và chia bớt việc của họ. Đào tạo người thay, viết lại quy trình để người khác làm được.
Đặt giới hạn rõ ràng cho chính mình: không trả lời tin nhắn của nhóm sau một giờ nhất định trừ việc khẩn cấp, mỗi tuần có ít nhất một ngày không làm việc nhóm, không nhận thêm dự án khi đang có dự án dang dở.
Học cách nói không. Không phải mọi lời nhờ cũng phải nhận. Từ chối một việc để làm tốt những việc đang có là có trách nhiệm, không phải ích kỷ.
Với trưởng nhóm, hãy chủ động hỏi han thành viên, phát hiện sớm ai đang quá tải. Khen ngợi người biết nghỉ, đừng chỉ khen người làm quên ăn quên ngủ.
Có thể đặt quy ước chung cho cả nhóm, như không gửi việc vào nhóm nhắn tin sau mười giờ tối. Khi là quy ước chung, không ai phải ngại khi im lặng vào giờ đó.
Nghỉ ngơi thật sự
Nghỉ ngơi không chỉ là ngủ. Đó là những khoảng thời gian bạn hoàn toàn rời khỏi công việc thiện nguyện: đi dạo, ở bên gia đình, làm điều mình thích, không đọc tin nhắn của nhóm.
Đôi khi cần nghỉ dài hơn: vài tuần, vài tháng tạm rời nhóm. Nếu nhóm đã chia việc tốt, nó vẫn chạy được. Và nếu nó không chạy được khi thiếu bạn, đó là vấn đề của cách tổ chức, cần sửa.
Giữ những mối quan hệ ngoài công việc thiện nguyện. Bạn bè không liên quan tới nhóm, sở thích riêng, những điều nhắc bạn rằng cuộc sống của mình rộng hơn công việc này.
Chăm sóc cơ thể: ăn đủ, ngủ đủ, vận động. Nghe đơn giản nhưng lại là thứ người làm thiện nguyện hay bỏ qua nhất khi bận.
Nghỉ ngơi không phải là phần thưởng sau khi làm xong việc, vì việc thiện nguyện không bao giờ xong. Nó phải được xếp vào lịch như một việc chính.
Nói ra và tìm sự giúp đỡ
Nói chuyện với người bạn tin: một đồng đội, một người thân, một người từng làm thiện nguyện lâu năm. Nhiều khi chỉ cần được nói ra đã thấy nhẹ hơn.
Trong nhóm, tạo không khí để mọi người nói được là mình mệt mà không bị phán xét. Một buổi ngồi lại sau mỗi đợt lớn để chia sẻ cảm xúc, không chỉ rút kinh nghiệm công việc, có thể giúp nhiều người.
Nếu mệt mỏi, mất ngủ, buồn chán kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới công việc chính, gia đình, sức khoẻ, hãy tìm tới bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Đó không phải là yếu đuối, đó là chăm sóc bản thân đúng cách.
Nếu có những suy nghĩ tiêu cực nghiêm trọng về bản thân, hãy tìm sự giúp đỡ chuyên môn ngay, và nói với người thân để họ ở bên bạn.
Người làm thiện nguyện bền nhất không phải người cho đi nhiều nhất trong một năm, mà là người còn cho đi được sau mười năm. Muốn vậy, bạn phải còn nguyên vẹn.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình đang kiệt sức chứ không chỉ mệt?
Mệt thường hết sau khi nghỉ ngơi. Kiệt sức kéo dài dù đã nghỉ, đi kèm cáu gắt, mất hứng, hoài nghi về ý nghĩa công việc. Nếu kéo dài nhiều tuần, nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia.
Tạm rời nhóm thiện nguyện có phải là bỏ cuộc?
Không. Nghỉ để hồi phục giúp bạn quay lại bền hơn. Một nhóm được tổ chức tốt cần vẫn chạy được khi một thành viên tạm vắng.
Trưởng nhóm nên làm gì khi thấy thành viên kiệt sức?
Hỏi han riêng, chia bớt việc, khuyến khích nghỉ ngơi và không trách móc. Xem lại cách phân công để không ai gánh quá nhiều.
Mệt mỏi vì lòng trắc ẩn là gì?
Đó là trạng thái cạn kiệt cảm xúc ở những người thường xuyên tiếp xúc với nỗi đau của người khác, có thể khiến cảm xúc tê liệt hoặc dễ quá tải. Nghỉ ngơi, chia sẻ và hỗ trợ chuyên môn giúp hồi phục.
Khi nào cần tìm tới chuyên gia tâm lý?
Khi buồn chán, mất ngủ, lo âu kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới công việc, gia đình, sức khoẻ, hoặc khi có suy nghĩ tiêu cực nghiêm trọng. Tìm giúp đỡ sớm là cách chăm sóc bản thân đúng đắn.
